Gazlı içecek açıldığında kabarcıklar neden oluşur?
Gazlı içeceğin kapağı açıldığında çıkan sesin ardından sıvıda kabarcıklar görülebilir. İçecek sıcaklığının kaynama noktasına ulaşması gerekmez. Olayın temelinde, sıvıda çözünmüş karbondioksitin basınç koşulu değişince gaz fazına geçmesi bulunur. Bu kabarcıklarla kaynayan suyun kabarcıkları aynı süreç değildir.

Görsel: Maden suyundaki gazın bardak kenarında oluşturduğu kabarcıklar. Kaynak: Gasbläschen — 2022 — 9759.jpg; üretici: Dietmar Rabich; lisans: CC BY-SA 4.0. Atıf bildirimi: Dietmar Rabich.
Gaz da çözünen madde olabilir
Çözelti denildiğinde yalnız sıvıda çözünen katılar düşünülmemelidir. Karbondioksit gibi gazlar da sıvıda çözünmüş halde bulunabilir. Çözünmüş gaz, gözle seçilen küçük kabarcıkların zorunlu olarak zaten sıvı içinde beklediği anlamına gelmez. Moleküler ölçekteki dağılımla gaz fazındaki boşluklar ayrılır.
OpenStax, gazlı içecekleri gazın sıvıdaki çözünürlüğünü açıklayan örnekler arasında kullanır. Çözünmüş miktar, sıvının ve gazın türüne, sıcaklığa ve gaz fazındaki koşullara bağlıdır. Aynı sıvının her basınçta aynı gaz miktarını dengede tutması beklenmez.
Kapalı durumdaki gaz basıncı
İçeceğin üzerindeki gaz bölgesinde bulunan karbondioksitin kısmi basıncı, sıvıdaki denge çözünürlüğünü etkiler. Kısmi basınç, karışım içindeki ilgili gaz bileşeninin basınç katkısını anlatır. Toplam basınçla yalnız karbondioksite ait bu katkı aynı şey değildir.
Uygun koşullarda daha yüksek karbondioksit kısmi basıncı, daha fazla çözünmüş gazın dengede bulunmasına olanak verir. Bu ilişki, sıvının yalnızca mekanik olarak küçük hava cepleriyle doldurulmasından farklıdır. Çözelti içindeki moleküler durum önem taşır.
Açılınca denge koşulu değişir
Kap açıldığında üstteki gazın basınç koşulu değişir. Sıvı, yeni koşullarda dengede tutabileceğinden fazla çözünmüş karbondioksit içerebilir. OpenStax bunu açılmış gazlı içecekte aşırı doygunluk örneği olarak açıklar. Fazla çözünmüş gaz zamanla sıvıdan ayrılabilir.
Kabarcıklar, gazın ayrı bir faz oluşturduğunu görünür kılar. Karbondioksitin sıvıdan gaz bölgesine taşınmasıyla çözünmüş derişim azalır. Bir süre sonra içeceğin gazlılığının azalması, bu değişimin gündelik sonucudur; başlangıçta hiç gaz çözünmediği anlamına gelmez.
Henry ilişkisi ne söyler?
Birçok gaz için uygun seyreltik çözelti koşullarında çözünmüş derişim ile gazın kısmi basıncı orantılı olabilir. Henry yasasının bir yazımı C = kP biçimindedir. Bu yazımda katsayı, gazın ve çözücünün türüne ve sıcaklığa bağlıdır.
Varsayımsal bir modelde sıcaklık ve katsayı değişmezken kısmi basınç yarıya düşerse denge derişimi de yarıya düşer. Ancak gerçek içeceğin o anda hemen bu değere ulaşması gerekmez. Denge hedefiyle gazın ayrılma süreci aynı zaman bilgisi değildir. Sıvı ile üstündeki gaz arasında aktarım devam ederken ara değerler görülebilir. Henüz tamamlanmamış sürecin ölçümü, denge bağıntısının o anki bütün bileşimi aynen verdiği biçiminde yorumlanmaz.
Sıcaklık da ayrı bir etkendir
Birçok gazın sudaki çözünürlüğü sıcaklık yükseldiğinde azalır. Basınç ve sıcaklık birlikte değişiyorsa sonucu yalnız tek etkene bağlamak eksik kalır. Açılma sırasında görülen kabarcıkların temel açıklaması basınç koşuludur; sıcaklığın etkisi ayrıca değerlendirilir.
Bütün gazlar ve çözücüler için tek katsayı kullanılmaz. Farklı sıcaklığa ait bir çözünürlük değerini olduğu gibi başka sıcaklığa taşımak doğru olmayabilir. Bir bağıntının basit görünmesi, içindeki sabitin evrensel olduğu anlamına gelmez.
Kaynamadan farkı
Kaynamada sıvının kendi buharının kabarcıkları, buhar basıncıyla dış basınç arasındaki koşulla ilişkilidir. Gazlı içecekte ise önceden çözünmüş başka bir bileşenin gaz fazına ayrılması öne çıkar. Kabarcık görünüşü iki süreçte ortak olabilir; içeriği ve oluşum koşulu farklıdır.
Bu nedenle soğuk bir sıvıda kabarcık görmek, sıvının düşük sıcaklıkta kaynadığını tek başına göstermez. Çözünmüş gazın ayrılması da aynı genel görüntüyü oluşturabilir. Süreci anlamak için hangi gazın bulunduğu ve hangi koşulun değiştiği sorulur.
Gazlı içeceğin açılması, çözünürlüğün değişmez miktar olmadığını gösterir. Basınç değişince dengede beklenen çözünmüş miktar değişir; sıvı bu yeni duruma yaklaşırken gaz ayrılır. Görülen kabarcıklar, bu çözünme dengesi değişiminin gözle izlenebilen bölümüdür.



