Buz ve su bulunan bardağa yerleştirilmiş termometre
Isıl olaylar

Su donarken hacmi neden artar?

November 10, 2026 • Haber Kaynağı editörü
Yazı ÖzetiSu donarken neden daha çok hacim kaplar? Buzun açık kristal yapısını, hidrojen bağlarını ve yoğunluk değişimini gündelik gözlemle açıklayın.

Buzun suyun üzerinde kalması, katılaşmanın her zaman daha sıkı paketlenme anlamına gelmediğini gösterir. Su, donarken hacmi artan maddelerden biridir. Bu davranışın temelinde su moleküllerinin değişen düzeni bulunur; moleküllerin başka bir maddeye dönüşmesi gerekmez.

Cam bardakta sıvı su ile birlikte duran buz parçaları ve termometre

Temsili görsel: Aynı kapta sıvı su ve buz; suyun sıvı ve katı hâlleri için temsili fotoğraf. Kaynak: Melting ice thermometer.jpg; üretici: Ulflund; lisans: CC0.

Aynı moleküller farklı düzende

Sıvı suyla bildiğimiz buzun temel kimyasal birimi H₂O molekülüdür. Faz değişimi sırasında moleküller arasındaki yerleşim ve hareket değişir. Olağan koşullardaki buzda moleküller, sıvıya göre daha açık bir kristal düzen oluşturur.

IAPWS’nin su ve buhar özelliklerine ilişkin açıklaması, bu açık yapıyı moleküller arasındaki hidrojen bağlarıyla ilişkilendirir. Bağların yönlü düzeni, buz içinde daha fazla boşluk bulunan bir yapı meydana getirir. Böylece aynı kütle daha büyük hacim kaplayabilir.

Hidrojen bağı hangi ilişkiyi anlatır?

Burada söz edilen hidrojen bağları, komşu su molekülleri arasındaki etkileşimlerdir. Molekülün içindeki hidrojen ve oksijen atomlarını bağlayan kimyasal bağlarla aynı şey değildir. Donma, suyu hidrojen ve oksijen gazlarına ayıran bir işlem olarak düşünülmemelidir.

Sıvı halde de moleküller arasında etkileşim bulunur. Fakat buzun düzenli açık yapısıyla sıvının değişen yerel düzeni aynı değildir. Bu ayrım, sıvının daha düzensiz olduğu halde neden daha yoğun olabildiğini anlamaya yardım eder.

Yoğunlukla hacim birlikte okunur

Yoğunluk kütlenin hacme oranıdır. Kütle korunurken hacim artarsa yoğunluk azalır. Buzun sıvı sudan daha düşük yoğunluğa sahip olması, su üzerinde yüzebilmesiyle ilişkilidir. Donma sırasında kütlenin kendiliğinden azaldığı sonucu çıkarılmaz.

IAPWS, olağan koşullarda suyun donarken yaklaşık yüzde 9 hacim artışı gösterdiğini açıklar. Bu yaklaşık karşılık, belirli örneğin bütün ayrıntılarını kapsayan kesin bir ölçüm değeri değildir. Basınç, başlangıç koşulu ve buzun içindeki hava gibi etkenler gözlenen hacmi etkileyebilir.

Varsayımsal hacim karşılaştırması

Yalnız oranı göstermek için donmadan önce 100 hacim birimi olan su düşünelim. Yaklaşık yüzde 9 artış varsayımında buzun hacmi 109 birim olur. Bu varsayımsal oran hesabı, aynı kütlenin iki fazdaki farklı hacmini karşılaştırır. Hacmin değişmesi molekül sayısının artmasını gerektirmez.

Bu hacimleri doğrudan aynı yoğunlukla çarpmak doğru olmaz. Sıvının yoğunluğu ile buzunki farklıdır. Kütle karşılaştırması yapılırken her fazın kendi yoğunluğu kullanılmalıdır. Aksi halde yalnız büyüyen hacimden yanlış bir kütle artışı çıkarılabilir.

Soğutma boyunca değişim tek yönlü değil

Su, oda sıcaklığından soğutulduğunda yaklaşık 4°C’ye kadar genel olarak büzülür. Bu sıcaklık çevresinde yoğunluğu en yüksek değerine yaklaşır. Daha da soğutulup donma noktasına gidildiğinde ise hafifçe genleşir. Ardından donmayla daha belirgin hacim değişimi oluşur.

Dolayısıyla “su soğuyunca daima genişler” demek de doğru değildir. Hangi sıcaklık aralığının ve hangi fazın konuşulduğu belirtilmelidir. Sıvı içindeki yoğunluk maksimumuyla sıvıdan katıya geçiş aynı olayın birebir karşılığı değildir.

Bu davranış bütün maddelere yayılmaz

Birçok sıvı katılaşırken daha sıkı yapı oluşturur; su bu genel davranışın dikkat çekici istisnalarındandır. Ancak buradan katıların her zaman daha hafif olduğu veya bütün buz türlerinin aynı yapıya sahip olduğu sonucu çıkarılmaz. Su da farklı basınç koşullarında farklı katı yapılar gösterebilir.

Gündelik buz anlatısı, olağan basınç koşullarındaki yapı üzerinden kurulur. Maddenin fazını belirtmek kadar koşulu belirtmek de önemlidir. Böylece suyun tanıdık davranışı bütün katılara ait değişmez kural gibi kullanılmaz.

Yüzen buzun gösterdiği ilişki

Buz parçasının su üzerinde dengelenmesi, yoğunluk farkıyla kaldırma etkisini birlikte görünür kılar. Suyun yer değiştiren kısmı buzun ağırlığını destekler. Açık kristal yapı hakkındaki moleküler açıklamayla gözlenen yüzme davranışı böylece aynı fiziksel zincire bağlanır.

Donma sırasında büyüyen şey, su moleküllerinin sayısı değil, aynı moleküllerin kapladığı toplam hacimdir. Su ve buz arasındaki bu yapısal fark, hem hacim artışını hem de yoğunluk azalmasını açıklayan temel ilişkidir.