Su içindeki kaşık neden kırılmış gibi görünür?
Bir kaşığın sapı suya eğik uzandığında, su yüzeyinde doğrultusu değişmiş gibi görünebilir. Kaşık çıkarıldığında biçiminin aynı kaldığı anlaşılır. Görünüşteki değişimin kaynağı, katı cismin bükülmesi değil, ondan göze ulaşan ışığın suyla hava arasındaki geçişidir.

Görsel: Hava ile su sınırında kırılma nedeniyle pipetin görünür doğrultusunun değişmesi. Kaynak: Refraction-with-soda-straw.jpg; üretici: User Bcrowell on en.wikipedia; lisans: CC BY-SA 3.0. Atıf bildirimi: Bcrowell. Kaynak bildirimi: Bcrowell.
Gözümüze gelen yol değişir
Su içindeki noktadan ayrılan ışık, yüzeyi geçerek havada yoluna devam eder. İki ortam arasındaki geçişte ışığın yayılma hızı değişir. Işın yüzeye eğik geliyorsa doğrultusu da değişebilir. Bu olaya kırılma denir.
OpenStax kırılmayı, ışığın farklı ortamlar arasında geçerken yön değiştirmesiyle açıklar. Gözlemci, gözüne ulaşan ışığın son doğrultusunu geriye doğru düşündüğünde nesnenin noktasını gerçek yerinden farklı yerde algılayabilir. Kaşığın su içindeki kısmı bu nedenle dışarıdaki kısmıyla aynı çizgide görünmeyebilir.
Yüzeye göre mi, normale göre mi?
Kırılma açıları yüzey boyunca değil, yüzeye dik çizgiye göre ölçülür. Bu çizgiye normal denir. Normal, ışının yüzeyi geçtiği noktada tanımlanır. “Işık 30 dereceyle geliyor” ifadesi, hangi çizginin başlangıç alındığı açıklanmadığında belirsiz kalır.
Su içinden havaya geçen ışık, olağan koşullarda normalden uzaklaşarak kırılır. Havadan suya geçen ışık ise normale yaklaşır. Geliş yönünü değiştirmek, aynı iki ortam arasında farklı açısal görünüşler oluşturur; buna rağmen yol ters yönde de izlenebilir.
Ortamların farkı nasıl belirtilir?
Kırılma indisi, ışığın boşluktaki hızının ilgili ortamdaki hızına oranıyla tanımlanır. Sembolü n’dir. İndis daha büyük olduğunda, bu modelde ışığın ortamdaki hızı daha küçüktür. Su için indis, görünür ışığın belirli koşullarında yaklaşık 1,33 alınabilir; hava çoğu basit hesapta yaklaşık 1 kabul edilir.
Bu sayılar ışığın ne kadar yön değiştireceğini açıklamaya yardım eder. Ancak tek başına indis farkı, gözlenen kaşık görüntüsünün bütün konumunu belirlemez. Işığın yüzeye geliş açısı ve gözlemcinin bulunduğu yer de hesapta bulunur.
Snell bağıntısının anlattığı
Kırılmanın temel ilişkisi n₁ sinθ₁ = n₂ sinθ₂ biçimindedir. Her açı kendi ortamındaki ışının normalle yaptığı açıdır. Bağıntı, geliş açısı ve iki indis verildiğinde kırılma açısını ilişkilendirir. Açıları yüzeye göre almak farklı ve yanlış bir hesap doğurabilir.
Örneğin yüzeye tam dik gelen ışında geliş açısı sıfırdır. Ortam değiştiğinde hız değişebilse de bu ışının doğrultusu bükülmez. Dolayısıyla “hız değişirse yön mutlaka değişir” ifadesi eksiktir. Eğik geliş koşulu ayrıca düşünülmelidir.
Kaşığın görüntüsü neden bakışla değişir?
Gözünüzün konumu değiştiğinde, kaşığın bir noktasından size ulaşabilen ışın yolu da değişir. Su yüzeyini farklı açıyla geçen ışığı izlersiniz. Görünür kırılmanın şiddeti veya kaşığın su içindeki bölümünün konumu bu yüzden aynı kalmayabilir.
Bardağın eğri yan yüzeyinden bakıldığında camın ve yüzey geometrisinin ek etkileri de bulunabilir. Yalnız düz su yüzeyini içeren basit çizim, böyle bir bardağın bütün görüntüsünü aynen vermeyebilir. Gözlemi açıklarken hangi yüzeylerden geçildiğini ayırmak yararlıdır.
Görüntüdeki sapmayla fiziksel hareket farklıdır
Kaşığın görünen noktasının yer değiştirmesi, o noktanın gerçekten hareket ettiği anlamına gelmez. Işığın yönü değişirken nesnenin konumu sabit kalabilir. Bu ayrım, su içindeki bir cismin görünür derinliğiyle gerçek derinliğini aynı kabul etmemeyi de sağlar.
Kırılma, nesnenin bir özelliğini değiştirmeden onun gözlemciye ulaşan görünüşünü değiştirebilir. Kaşığın düzlüğü hakkında bilgiyle ışığın izlediği yol hakkında bilgi farklı soruları yanıtlar. İkisini ayırınca su yüzeyindeki “kırık” görünüm anlaşılır hale gelir. Aynı nokta farklı bir bakış doğrultusundan başka konumdaymış gibi görünebilir; bunun için nesneye bir kuvvet uygulanması veya kaşığın esnemesi gerekmez.
Bu görüntüyü açıklamak için kaşığın görünmeyen bölümünde hasar varsaymaya gerek yoktur. İki ortam, bir ara yüzey ve göze ulaşan ışının yönü yeterli başlangıçtır. Yüzey normalini doğru yerleştirmek, gündelik gözlemi kırılma yasasına bağlar.



