Bir beherde çözünen ve çözücü taneciklerini gösteren çizim
Kimya okuryazarlığı

Bir çözelti seyreltilirken hangi miktar korunur?

November 19, 2026 • Haber Kaynağı editörü
Yazı ÖzetiSeyreltmede hangi miktar sabit kalır? Çözünen miktarı, çözeltinin son hacmi ve derişim-hacim bağıntısını varsayımsal hesapla açıklayın.

Bir çözeltiye yalnız çözücü eklendiğinde çözünen madde miktarı artmaz; çözeltinin bileşimi değişir. Basit seyreltme hesabının temeli bu korunumdur. Daha büyük hacme dağılan aynı çözünen miktarı, birim hacim başına daha düşük derişim anlamına gelebilir.

Çözünen taneciklerinin çözücü içine dağıldığı çözelti çizimi

Açıklayıcı şema: Çözünen ve çözücünün bir arada gösterildiği çözelti şeması. Kaynak: Solution-in-beaker.svg; üretici: Dale J. Brugh; lisans: CC BY-SA 4.0.

Önce hangi işlemin yapıldığını belirleyin

Seyreltme, çözeltinin derişiminin çözücü eklenerek azaltılmasıdır. Basit modelde dışarı madde kaybı, yeni çözünen eklenmesi veya tepkime bulunmaz. Bu koşullar, başlangıçtaki çözünen miktarıyla son durumdakini eşitlemeye olanak verir.

Çözelti dökülürse veya çözünenin bir kısmı ayrı bir faza geçerse aynı basit karşılaştırma doğrudan kullanılamaz. Denklem bir sözcük ezberi değil, hangi miktarın izlendiğine ilişkin açıklamadır. Korunan büyüklüğün ne olduğu işlem tanımından çıkar.

Derişimle hacmin çarpımı

Molar derişim, çözünen molünün çözeltinin litre cinsinden hacmine oranıdır. Bu nedenle molar derişim ile çözelti hacminin çarpımı çözünen molünü verir. Başlangıç ve son durumdaki mol sayısı eşitse C₁V₁ = C₂V₂ bağıntısı elde edilir.

OpenStax’ın seyreltme açıklaması da bu korunuma dayanır. Bağıntıdaki iki hacim, başlangıçtaki ve sondaki çözeltinin hacimleridir. İkinci hacim yalnız eklenen çözücü hacmi değildir. Bu ayrım yanlış oran kurmanın önüne geçer.

Korunan mol sayısının sayısal örneği

Bir çözeltinin derişimi 0,20 mol/L ve izlenen hacmi 0,10 L olsun. Çözünen miktarı bu iki değerin çarpımıyla 0,020 mol bulunur. Yalnız çözücü eklenerek son çözelti hacminin 0,40 L olduğu varsayılsın.

Son derişim 0,020 molün 0,40 litreye bölünmesiyle 0,050 mol/L olur. Başlangıca göre hacim dört katına çıkmış, derişim dörtte bire inmiştir. Bu varsayımsal hesabın bütün adımlarında çözünen miktarı 0,020 mol olarak kalır. Değişen büyüklük, bu miktarın son hacme oranıdır.

Toplam miktar neden azalmadı?

Derişimdeki azalma, çözünenin yok olması anlamına gelmez. Aynı toplam mol daha fazla çözelti hacminde bulunur. Son çözeltinin tamamı ele alındığında çözünen miktarı aynı kalır; yalnız bir litreye veya daha küçük bir hacme düşen miktar azalır.

Bu ayrımı kap içindeki toplamla örnek alınan kısmı karşılaştırarak görebiliriz. Seyreltilmiş homojen çözeltiden eşit hacimli bir kısım almak, başlangıçtaki aynı hacimli kısma göre daha az çözünen içerir. Fakat bütün kabın içeriği bu küçük örnekle aynı şey değildir.

Son hacim ayrıca bilinmelidir

Çözücüyle çözeltinin hacmi aynı tanım değildir. Çözücü yalnız bileşenlerden biriyken çözelti, çözüneni de içeren bütün karışımdır. Bu yüzden derişim hesabında son çözeltinin gerçek veya tanımlanmış son hacmi kullanılır. Yalnız eklenen sıvının sayısı sonucu belirlemeye yetmez.

Başlangıç hacmini son hacim sanmak da miktar hesabında benzer bir sorun yaratır. Bağıntının iki tarafı iki farklı duruma aittir. Her değerin hangi ana karşılık geldiğini yazmak, aynı sembolün yanlış yere konmasını engeller. Örnekte 0,40 litre son hacimdir; yalnız eklenen çözücü miktarının etiketi değildir. İşlemin başındaki çözelti de bu son toplamın içinde yer alır.

Birimlerin birlikte çalışması

Derişim mol/L ise hacim litre olarak kullanıldığında çarpım doğrudan mol verir. İki tarafta aynı hacim birimi tutarlı biçimde kullanılabilir; ancak litreyle mililitre rastgele karıştırılmaz. Sayının büyüklüğündeki birim farkı, fiziksel miktarda fark sanılabilir.

Kütle derişimi gibi başka tanımlar için de ilgili korunum kurulabilir. Buna karşılık bütün yüzde türleri aynı payda anlamını taşımaz. Kütlece yüzdeyle hacim üzerinden tanımlanmış derişimi aynı sembole yazıp karşılaştırmak, denklem benziyor diye doğru hale gelmez.

Seyreltme hesabını anlaşılır kılan, derişimi azaltan gizli bir işlem değil miktarın korunmasıdır. Önce çözünen molü belirlenir, sonra bu miktarın hangi son hacme dağıldığı sorulur. Bu sıra, formülün nereden geldiğini ve hangi koşullarda kullanılacağını açıklar.